Izvještaj o stanju ljudskih prava - 2006.
Crna Gora: Izvještaj o stanju ljudskih prava - 2006.
Objavila Kancelarija za demokratiju, ljudska prava i rad
6. mart 2007.
Republika Crna Gora je parlamentarna republika koja ima oko 630.000 stanovnika. Zakonodavna vlast je povjerena jednodomnom parlamentu. Nakon referenduma, Parlament je 3. juna proglasio zemlju nezavisnom od Državne zajednice Srbija i Crna Gora. Republika je poslije nezavisnosti zadržala svoj ustav iz 2003. god. i osnovnu državnu strukturu, ima mješovit predsjednički i višestranački parlamentarni sistem vlasti, s tim da se i predsjednik i Parlament biraju na opštim izborima. Organizacija za evropsku bezbjednost i saradnju (OEBS) nadgledala je i referendum o nezavisnosti u maju i parlamentarne izbore 10. septembra, koji su po njenom mišljenju bili uglavnom u skladu sa međunarodnim standardima. Civilne vlasti su uglavnom imale efikasnu kontrolu nad bezbjednosnim službama, ali je bilo nekoliko primjera kada su elementi bezbjednosnih snaga djelovali nezavisno od državne vlasti.
Vlasti su uglavnom poštovale ljudska prava svojih građana; medjutim, tokom godine, bilo je izvještaja o proizvoljnom hapšenju, policijskom zlostavljanju osumnjičenih lica u pritvoru, nekažnjavanju policajaca, dugom pritvoru prije suđenja i kašnjenju suđenja, zatvorskim uslovima ispod standarda, korupciji u policiji i sudstvu, trgovini ljudima i diskriminiaciji žena i etničkih manjina.
POŠTOVANJE LJUDSKIH PRAVA
Dio 1 Poštovanje integriteta osobe, uključujući slobodu od:
a. proizvoljnog ili nezakonitog lišenja života
Nije bilo izvještaja da su vlasti ili njeni predstavnici počinili proizvoljna ili protivzakonita ubistva.
b. Nestanak
Nije bilo izvještaja o politički motivisanim nestancima.
c. Mučenje ili drugo okrutno, nehumano ili ponižavajuce postupanje ili kažnjavanje
Ustav i zakoni zabranjuju takvu praksu; medjutim, policija j e povremeno tukla osumnjičene tokom hapšenja ili dok su bili pritvoreni radi ispitivanja.
Prema tvrdnjama nekih od umiješanih, policija je tukla građane i strance koje je pritvorila tokom policijske akcije u Tuzima 9. septembra. Unutrašnja policijska istraga je završena bez posebnog zaključka. Vlasti su tvrdile da je policijska akcija, koja se dogodila dan pred parlamentarne izbore, osujetila terorističku zavjeru i da su otkrivene velike zalihe oružja i planovi o napadu na Vladine zgrade. Neki protivnici vlasti su tvrdili da je akcija bila politički motivisana (uhapšeni su povezani sa albanskom nacionalističkom organizacijom).
Istraga ministra unutrašnjih poslova i vrhovnog državnog tužioca o policijskom batinanju zatvorenika u centralnom zatvoru tokom septembra 2005. god. zaključila je da policija nije prekoračila ovlašćenja. Nije bilo javne reakcije na zaključak izvještaja, iako je poslije racije nekoliko zatvorenika poslato u bolnicu sa ozbiljnim povredama.
Suđenje policijskom inspektoru Dobrašinu Vuliću, optuženom 2004. god. za prebijanje Nikole Popovića 2003. god., završeno je oslobađanjem Vulića.
Uslovi u zatvoru i pritvoru
Zatvorski uslovi su ispunjavali neke međunarodne standarde, međutim, bilo je još problema. Zatvorski kapaciteti su bili prestari, pretrpani, slabo održavani, i imali su neadekvatne higijenske uslove mada zarazne bolesti nijesu bile uobičajene. U glavnom zatvoru je bilo dvaput više zatvorenika nego što su njegovi kapaciteti, s tim da su neke ćeliije imale i veći stepen pretrpanosti. Vlasti su gradile dodatne prostorije u centralnom zatvoru, uključujući dodatni prostor za ćelije da bi se smanjila pretrpanost. Izgradnja tih prostorija bila je skoro dovršena pred kraj godine.
Zakon predviđa da zatvori za maloljetnike budu odvojeni od onih za odrasle i da pritvorenici koji čekaju suđenje budu držani odvojeno od osuđenih kriminalaca; medjutim, usljed pretrpanosti zatvora, te odredbe nijesu uvijek poštovane u praksi.
Vlasti su posmatračima poštovanja ljudskih prava dozvolile posjete zatvoru, uključujući Medjunarodni komitet crvenog krsta (ICRC) i domaće nevladine organizacije (NVO). I Međunarodni komitet crvenog krsta i Crnogorski helsinški komitet su posjetili zatvor nekoliko puta tokom godine.
Predstavnici Kancelarije ombudsmana za ljudska prava su redovno posjećivali zatvore, susrijetali se sa pritvorenicima i zatvorenicima bez prethodne najave.
d. Proizvoljno hapšenje ili pritvaranje
Ustavom i zakonima zabranjena su proizvoljna hapšenja i pritvaranja, i vlasti su uglavnom poštovale te zabrane.
Uloga policije i aparata bezbjednosti
Ministarstvo unutrašnjih poslova kontroliše i državne i granične policijske snage. Te su snage uglavnom bile efikasne u održavanju osnovnog reda i zakona. Nekažnjavanje je bilo problem; vlasti su istraživale policijske zloupotrebe, ali su krivični postupci i osude policajaca bili rijetki. Tokom godine, 19 policajaca je otpušteno zbog zloupotrebe položaja i prekoračenja ovlašćenja.
Korupcija u policiji je bila problem; malo, usko povezano društvo je obeshrabrivalo prijavljivanje korupcije i olakšavalo pristup kriminalaca službenicima policije.
Hapšenje i pritvor
Hapšenja zahtijevaju sudski nalog ili „ snažnu sumnju da je osumnjičeni počinio krivično djelo”. Vlasti mogu držati osumnjičene u pritvoru do 48 sati prije nego ih izvedu pred sudiju i optuže. Na prvom saslušanju , sudija donosi početnu odluku o zakonitosti pritvora. U praksi se saslušanje uglavnom događalo u propisanom vremenskom roku. Zakonom je propisan pristup advokatu tokom tog početnog perioda, ali se to nije uvijek dešavalo. Pritvorenici su uglavnom imali pristup članovima porodice bez odlaganja. Postoji sistem kaucije, medjutim, nije bio široko korišćen jer su građani rijetko mogli da sakupe novac potreban za kauciju.
Dugotrajna odlaganja suđenja, u kombinaciji sa teškoćama u ispunjavanju uslova za kauciju su povremeno vodila do dugog trajanja pritvora do početka suđenja.
Pritvorenici koji su čekali suđenje su činili oko dvije trećine zatvorske populacije, a prosječno trajanje pritvora pred suđenje je bilo pet mjeseci.
Amnestija
Parlament je 27. jula izglasao opštu amnestiju za zatvorenike. Amnestijom su kazne većine zatvorenika skraćene 25 posto, sa manjim skraćenjem 10 posto za teža krivična djela. Nije bilo amnestije za lica osudjena za trgovinu ljudima, ratne i druge zločine koji se gone prema medjunarodnom pravu.
e. Uskraćivanje pravičnog javnog suđenja
Ustav i zakoni obezbjeđuju nezavisno sudstvo; medjutim, nedostatak saradnje između policije i tužilaca, nagomilani slučajevi, često skromne sudske prostorije i korupcija u sudstvu i dalje su bili problemi. Vlasti su ponekad iz političkih razloga uticale na tužioce. Bilo je izvještaja da su sudije donosile sporne odluke zbog straha od odmazde, ukjlučujući gubitak posla, ako bi presudili protiv pojedinih strana.
Sudski sistem se sastoji od opštinskih sudova, vižih (okružnih) sudova, Apelacionog, Upravnog i Vrhovnog suda.
Sudski postupci
Suđenja u krivičnim procesima su javna; porota se ne koristi. Optuženi imaju pravo da prisustvuju svojim suđenjima i da se pravovremeno konsultuju sa advokatom. Optuženi imaju pravo da angažuju advokata; medjutim, advokat se obezbjeđuje o javnom trošku samo kada optužnica povlači potencijalnu kaznu višu od 5 godina zatvora. Optuženi i njihovi advokati imaju pravo pristupa dokazima u posjedu vlasti koji su važni za njihove slučajeve. Oni uživaju pretpostavku nevinosti i pravo na žalbu. Iako su vlasti ponekada uticale na sudstvo, prava optuženih bila su uglavnom poštovana. Neki posmatrači upozoravali su da stalna kontrola izvršne vlasti finansiranja sudova omogućava uticajnim članovima izvršne vlasti da vrše neodgovarajući pritisak.
Politički zatvorenici i pritvorenici
Nije bilo izvještaja o političkim zatvorenicima i pritvorenicima.
Građanski sudski postupci i pravni lijekovi
Ustavom i zakonom predviđeno je nezavisno sudstvo u parničnim predmetima. Strane su podizale tužbe navodeći kršenja ljudskih prava. Počevši od 2004 god. porodice žrtava su podigle 36 tužbi protiv vlasti zbog deportacije Muslimana i Bošnjaka 1992 god. u Republiku Srpsku u Bosni i Hercegovini. Snage bezbjednosti Republike Srpske su kasnije ubile većinu deportovanih.
Prva presuda protiv vlasti, koja je za rezultat imala naknadu štete u iznosu 59.125 $ (45.000 €), donešena je 29. juna u korist porodice Sanina Krdžalja, koji je 1992 god. bio deportovan i ubijen u koncentracionim kampu u Foči, BiH. Sud je 15. septembra odbacio drugi slučaj u vezi sa deportacijom i pretpostavljenom smrću Safeta Buljubašića, zbog zastarjelosti slučaja. Advokat tužitelja tvrdio je da je sud, oslanjajući se na slučaj iz Srbije iz 2004. god., koji su međunarodne organizacije za ljudska prava snažno kritikovale, postupao samo u cilju zaštite interesa vlasti. O trećem, sličnom slučaju, odluka je donešena 19. septembra; sud je naložio vlastima da isplate 89.350 $ (68.000 €) porodici Suada Karačića, koji je 1992. god. deportovan u logor u Foči. Sud je 10. novembra naložio vlastima da isplate 164.250 $ (125.000 €) supruzi i djeci Izeta Tufekčića. Desetog novembra sud je naložio vlastima da isplate 118.250 $ (90. 000 €) supruzi, ocu i djeci Azema Begića. Sud je 14. novembra naložio vlastima da isplate 26.275 $ (20.000 €) supruzi Ševka Kubata. Sud je 1. decembra naložio vlastima da isplate 211.300 $ (160.800 €) supruzi, kćerki i roditeljima Mirsada Borovca. Činjenice slučaja u posljednja četiri primjera su bile slične činjenicama kod prva tri.
Vlasti su podnijele žalbu Višem sudu u svim slučajevima u kojima je naknada štete dosuđena a nije plaćena do kraja godine. Sudski procesi za preostalih 29 slučajeva i dalje traju.
f. Proizvoljno miješanje u privatnost, porodični život, dom i prepisku
Ustavom i zakonom su takve radnje zabranjene i vlasti su u praksi uglavnom poštovale te zabrane. Zakon zahtijeva da Agencija za nacionalnu bezbjednost (ANB) dobije sudsku dozvolu za prisluškivanje. Neki posmatrači su smatrali da je policija selektivno koristila prisluškivanje i praćenje opozicionih partija i drugih grupa. Mnogi pojedinci i organizacije operisali su pretpostavkom da su bili, ili da su mogli biti, praćeni.
Izbacivanje Roma iz bespravnih naselja, a ponekad i iz zakonitih prebivališta, bilo je problem (pogledati dio 5).
Dio 2 Poštovanje građanskih sloboda, uključujući:
CRNA GORA
a. Slobodu govora i štampe
Ustavom i zakonom su predviđeni sloboda govora i štampe; medjutim, u praksi je bilo nekih ograničavanja slobode štampe.
Pojedinici su mogli javno ili privatno kritikovati vlasti bez odmazde, a vlasti nijesu nadzirale političke sastanke ili na drugi način pokušavale da spriječe kritiku.
Prema Ustavu i zakonu, sudovi su ovlašćeni da zabrane svaki medijski sadržaj kojim se poziva na nasilno zbacivanje ustavnog sistema ili se ugrožava teritorijalni integritet Republike; narušavaju prava i slobode građana; ili podstiče nacionalna, rasna ili vjerska netolerancija ili mržnja.
Postojao je mali broj vjerodostojnih tvrdnji o političkim ili poslovnim pritiscima na medije. U januaru je generalni direktor nekadašnje državne Raadio-televizije Crne Gore (RTCG) imenovao novog direktora Televizije umjesto direktora koji je otpušten 2005. god. u postupku koji su neki posmatrači smatrali pokušajem da se uredništvo TVCG približi stavovima vlasti. Medjunarodni i domaći posmatrači su uočili da je TVCG, uprkos tendenciji da posveti više pažnje vlastima, uglavnom postupala profesionalno tokom izvještavanja o visoko protivrječnom referendumu o nezavisnosti zemlje i parlamentarnim izborima koji su uslijedili.
Nezavisni mediji su bili aktivni i uglavnom su izražavali vrlo raznolike političke i socijalne stavove bez ograničavanja od strane vlasti.
Nije bilo dokumentovanih primjera da su novinari praktikovali autocenzuru zbog političkih razloga ili iz straha od Vladine odmazde; medjutim, posmatrači su uočili da su neki novinari, zbog nedostatka stručnosti i usljed političke orijentacije, bili podložni različitim političkim i poslovnim uticajima. Neke NVO su upozoravale da praksa pojedinih zvaničnika da tuže novinare zbog klevete može spriječiti novinare da iskreno izvještavaju o događajima. Tužbe za klevetu mogle su da dovedu do novčanih kazni do 18.400 $ (14. 000 eura).
Štampani mediji su se sastojali od privatnih novina i jedne novine koja je u državnom vlasništvu, a objavljivali su vrlo raznolike članke o domaćim i inostranim temama. Očekivana privatizacija novine u državnom vlasništvu još nije bila završena pred kraj godine zbog neaktivnosti Vlade.
Postojao je veliki broj različitih javnih i privatnih elektronskih medija, uključujući javni radio i televiziju RTCG, 16 privatnih televizija i 39 privatnih radio stanica. Domaće radio i TV stanice redovno emituju programe jednog broja inostranih servisa.
Viši sud u Podgorici je 27. decembra oslobodio Damira Mandića optužbe da je 2004. god. učestvovao u ubistvu Duška Jovanovića , direktora i glavnog urednika vodeće opozicione novine Dan. Iako je motiv ubistva ostao nepoznat, Dan i drugi mediji su to ubistvo nazvali velikim napadom na slobodu štampe i bezbjednost novinara. Opozicioni političari su protestovali zbog tog oslobađanja. Tokom godine, specijalni tužilac za organizovani kriminal je podigla optužnice protiv pojedinaca koji su optuženi da su u avgustu 2005. god. ubili visokog policijskog inspektora koji je istraživao ubistvo Jovanovića i druga važna neriješena ubistva. To suđenje nije počelo do kraja godine.
Nije bilo objavljenih slučajeva direktne cenzure medija od strane vlasti. Zvaničnici su povremeno prijetili medijskim organizacijama, koje su ih optuživale za loše postupke, da će ih tužiti za klevetu. Vladini zvaničnici su podnijeli nekoliko novih tužbi za klevetu protiv medijskih organizacija. Osnovni sud u Podgorici je 3. februara i 17. aprila odbacio tužbu ministra obrazovanja protiv Dana za klevetu i objavljivanje netačnih podataka. Uprkos ovim dešavanjima, posmatrači su tokom godine uočili skroman napredak spremnosti medija da kritikuju vlasti.
Na osnovu tužbe državnog tužioca, Osnovni sud u Podgorici je 15. septembra kaznio kolumnistu Dana 7. 900 $ (6. 000 eura) zbog „izrugivanja” ljudi koji su glasali za nezavisnost. U drugom slučaju koji je povezan sa referendumom, Agencija za radio-difuziju je novčano kaznila privatnu televiziju Elmag, navodeći da je prekršila medijske zakone i minimalne programske strandarde propisane od strane Agencije prilikom emitovanja tekstualnih (SMS) poruka gledalaca u kojima su ismijavane nacionalne grupe u emisijama o rezultatu referenduma.
Zakon nalaže regulatornim strukturama da oslobode bivše državne medije od direktne partijske ili Vladine kontrole; što uključuje Savjet Radio-Televizije (RTCG), koji vrši nadzor nad sistemom javnog radija i televizije. Savjet je osnovan 2003 god., sa članovima koje bira velik broj različitih NVO i profesionalnih grupa; medjutim, neki posmatrači su uočili da su mnogi članovi Savjeta blisko povezani sa vlastima. Vladajuća koalicija je dvaput tokom godine odbila da u Parlamentu verifikuje postavljenje dva NVO predstavnika u Savjet. Opozicione stranke, neke NVO i odbijeni kandidati su to nazvali kršenjem Zakona o javnom servisu Radiju i Televiziji Crne Gore, u kojem se samo kaže da Parlament treba da verifikuje, ne i da glasa o kandidatima za članstvo u Savjetu. Neki posmatrači su u takvim potezima vidjeli namjeru vlasti da zadrži kontrolu nad javnim medijima.
Radio i TV stanice dobijaju dozvole za emitovanje od nezavisnog regulatornog tijela. Tokom 2005, regulatorno tijelo je na svom prvom javnom tenderu dodijelilo frekvencije za 16 televizijskih i 39 radio stanica. Tokom godine nije bilo tendera za frekvencije.
Sloboda interneta
Nije bilo ograničavanja pristupa internetu od strane vlasti ili izvještaja da su vlasti nadzirale elektronsku poštu ili internet čatovanje. Pojedinici ili grupe su mogli da saopštavaju svoje stavove na miran način putem interneta, uključujući i elektronsku poštu.
Akademska sloboda i kulturna dešavanja
Nije bilo ograničavanja akademske slobode ili kulturnih dešavanja od strane vlasti.
b. Sloboda mirnog okupljanja i udruživanja
Ustavom i zakom su predviđene sloboda okupljanja i udruživanja, i vlasti su uglavnom u praksi poštovale ta prava.
c. Sloboda vjeroispovijesti
Ustavom i zakom je predviđena sloboda vjeroispovjesti i vlasti su uglavnom u praksi poštovale to pravo. Nije bilo državne religije, iako su u Ustavu pomenute pravoslavna crkva, islamska zajednica i rimokatolička crkva, kao ravnopravne i odvojene od države.
Iako nije postojao zvanični zahtjev za njihovu registraciju, vjerske zajednice su morale da se registruju pri republičkom Ministarstvu unutrašnjih poslova i Zavodu za statistiku kao grupe građana da bi dobile status pravnih lica, što im je neophodno za transakcije u vezi sa nekretninama i druge administrativne poslove. Nije bilo izvještaja o problemima prilikom registracije.
Tokom godine nije bilo izvještaja o napretku u vezi sa povraćajem ranije oduzete crkvene imovine. Srpska pravoslavna crkva je tvrdila da su vlasti na diskriminatoran način primjenjivale Zakon o restituciji. Crkva je 2005. god. podnijela tužbu Evropskom sudu za ljudska prava (ECHR), tvrdeći da je odlaganje vlasti da riješi njene zahtjeve za vraćanje imovine oduzete poslije II svjetskog rata politički motivisano. Evropski sud za ljudska prava je obustavio radnje u vezi s tim slučajem, čekajući da Crna Gora obnovi članstvo u njegovom matičnom organu, Savjetu Evrope.
Društvene zloupotrebe i diskriminacija
Vjeroispovijest i nacionalna pripadnost su bile snažno isprepletane, i u mnogim slučajevima je bilo teško identifikovati porijeklo diskriminatornih postupaka kao prevashodno religijsko ili nacionalno. Manjinske vjerske zajednice su izvijestile o boljoj saradnji sa Vladinim organizacijama, što je vodilo njihovoj većoj sposobnosti da normalno funkcionišu; medjutim, neki elementi u društvu su nastavili da diskriminišu takve zajednice.
Nastavljene su tenzije između kanonski nepriznate Crnogorske pravoslavne crkve i Srpske pravoslavne crkve.
U zemlji je živio mali i raštrkani broj pristalica judaizma . Zaključak ankete koju je 2004. izvršio Republički zavod za statistiku bio je da ne postoji organizovana jevrejska zajednica; jedna medjunarodna jevrejska NVO došla je do sličnog zaključka.
U Izvještaju Međunarodne helsinške federacije za ljudska prava iz 2005. god. se navodi da je antisemitski sadržaj štampan u (sada ugašenoj) Reviji Istok i da se antisemitske knjige mogu naći u nekim knjižarama (iako su nezavisni posmatrači to osporili). Nije bilo izvještaja o antisemitskom internet sadržaju ili antisemitskog govora među političkim partijama ili drugim grupama.
Za detaljnije podatke možete pogledati Medjunarodni izvještaj o slobodi vjeroispovijesti za 2006.
d. Sloboda kretanja na teritoriji zemlje, putovanja u inostranstvo, emigracija i repatrijacija
Ustavom i zakonom su ova prava predviđena, i vlast ih je u praksi uglavnom poštovala.
Zakonom je zabranjen prinudni egzil, i vlasti ga nijesu primjenjivale.
Interno raseljena lica (IDPs)
Iako je zemlja postala nezavisna od Srbije 3. juna, 16.619 lica koja su raseljena sa Kosova su i dalje na Vladinom spisku kao „interno raseljena lica”. Na državnom spisku se još 6.926 lica porijeklom iz Hrvatske i Bosne i Hercegovine vode kao „raseljena lica”. Ta lica mogu zapravo da budu izbjeglice prema medjunarodnom pravu i novom državnom Zakonu o azilu, ali zvanično određivanje njihovog statusa nije izvršeno. Još 24 lica čije porijeklo nije sa Kosova, iz Hrvatske ili Bosne i Hercegovine su registrovana kod Vlade.
Zaštita izbjeglica
Parlament je 6. jula usvojio Zakon o azilu, kojim se predviđa davanje azila ili izbjegličkog statusa licima u skladu sa Konvencijom Ujedinjenih nacija iz 1951. god. u vezi sa statusom izbjeglica i njenim protokolom iz 1967. god. Vlada je uspostavila sistem pružanja zaštite izbjeglicama koji je trebalo da stupi na snagu 25. januara 2007. U praksi su vlasti obezbijedile neku zaštitu od vraćanja izbjeglih lica u zemlju gdje su se plašili da će biti proganjani. Prema uspostavljenim procedurama, tokom godine su vlasti upućivale izbjegličke slučajeve kancelariji Visokog komesarijata UN za izbjeglice (UNHCR) na rješavanje; tokom godine, pet osoba se prijavilo UNHCR-u za izbjeglički status; svi su odbijeni.
Vlasti su takođe bile spremne da obezbijede privremenu zaštite pojedincima koji možda nijesu mogli da ispune uslove za status izbjeglice prema Konvenciji iz 1951. i Protokolu iz 1967; medjutim, nije bilo osoba koje su tražile takvu vrstu zaštite tokom godine.
Vlasti su sarađivale sa UNHCR-om i drugim humanitarnim organizacijama u pružanju pomoći izbjeglicama i tražiocima azila. Uslovi za izbjeglice su varirali;
oni koji u zemlji imaju rođake ili imovinu su mogli da nađu smještaj i, u nekim slučajevima, posao.
Dio 3 Poštovanje političkih prava: Pravo građana da promijene vlast
Ustavom i zakonom su predviđena građanska prava da se mirnim putem promijeni Vlada, i građani su u praksi koristili to pravo putem periodičnih, slobodnih i fer izbora održanih na osnovu opšteg prava glasa.
Izbori i politička participacija
Referendum o nezavisnosti održan je 21. maja. Referendum je održan u skladu sa pravilima koje je propisala Skupština, nakon pregovora između političkih blokova, u kojima je posredovao izaslanik Evropske unije. Izlaznost na referendumu je bila 86,5 % pri čemu je 55,5 % glasača podržalo nezavisnost a 44,5% su glasali protiv. OEBS je konstatovao da je referendum održan u skladu sa standardima OEBS-a i ostalim međunarodnim principima koji se tiču demokratskog izbornog procesa. Međunarodni i lokalni posmatrači su uočili da je ponegdje bilo nepravilnosti, od kojih su najznačajnije bile one u seoskim područjima gdje je bilo nekoliko slučajeva da muž utiče na glasanje svoje supruge.
Parlamentarni izbori su održani 10. septembra. OEBS je konstatovao da su izbori i glasanje, uopšteno uzevši, sprovedeni u skladu sa međunarodnim standardima. Međutim, posmatrači OEBS-a su kritikovali izmjene u izbornom zakonu izvršene nakon raspisivanja izbora, naglasivši svoje viđenje da zakon kojim se stranačkim liderima daje pravo da biraju polovinu svojih predstavnika u Parlamentu sa izborne liste, po svom nahođenju, narušava transparentnost.
Filip Vujanović je izabran za predsjednika države na izborima održanim 2003. godine, koje je Posmatračka misija OEBS-a ocijenila da su održani generalno u skladu sa međunarodnim standardima.
Vladajuća Demokratska partija socijalista (DPS) je uspjela da održi vlast bez prekida, u raznim koalicijama, još od ponovnog uvođenja višepartijskog sistema, 1991. godine. Demokratska partija socijalista, međutim, ima jednaku pravnu poziciju kao i ostale partije. Svi pojedinci i partije se mogu slobodno kandidovati i učestvovati na izborima.
Od ukupno 81 mjesta u Skupštini sedam je pripalo ženama, dok je jedna žena bila član Vlade.
Četrnaest od ukupno 81 mandata u Skupštini pripalo je pripadnicima nacionalnih manjina, a dva člana iz reda nacionalnih manjina su članovi Vlade. Pet mjesta su prema zakonu odvojena za Albance. Ustavni sud je 17. jula oborio zakon kojim bi i Muslimani, Bošnjaci i Hrvati imali posebne mandate. Etnički Albanci, Muslimani, Bošnjaci i Hrvati su učestvovali u političkom procesu a njihove partije, kandidati i glasači su učestvovali na svim izborima. Nijedan Rom nije učestvovao na izborima niti je imao mandat u Skupštini. Veoma je izražena slaba zastupljenost Roma u vlasti; samo je jedan Rom bio na izbabranoj funkciji na svim državnim nivoima.
Korupcija u Vladi i transparentnost
Postojala je široko prisutna percepcija korupcije u vlasti, naročito u izvršnoj i sudskoj. Vlada je 28. jula usvojila Akcioni plan za borbu protiv korupcije. Optužbe o korupciji, koje su se odnosile na privatizaciju privrede, bile su široko prisutne. Posmatrači su primijetili da je nedostatak transparentnosti onemogućio građane da ocijene tačnost ovih navoda. Odluka suda od 15. avgusta da se ugovori o privatizaciji najvećih državnih preduzeća učine javno dostupnim nije bila u potpunosti sprovodena do kraja godine. Zakonodavstvo o konfliktu interesa, kojim se predviđa javno saopštavanje plata i imovine državnih zvaničnika, uključujući i podatke o članovima Parlamenta, nije u potpunosti sprovedeno, a mnogi zvaničnici su odbili da se povinuju ovom zahtjevu. Nije postojala zakonska sankcija za nepostupanje po ovom zahtjevu.
Ustav i zakon omogućavaju sloboban pristup informacijama. U praksi se mogućnost pristupa javnim informacijama razlikovao od slučaja do slučaja. Neka ministarstva su nerado sprovodila Zakon u potpunosti, javno kritikujući zahtjeve za uvid u informacije, dok su druga ministarstva rado izlazila u susret ovim zahtjevima. Nadležni organi su obično navodili razloge za odbijanje zahtjeva, što je ostavljalo mogućnost da se podnese žalba sudovima. Dok su sudovi obično podržavali slobodan pristup informacijama, njihovi nalozi ministarstvima su često bili dvosmisleni i potom ignorisani. Građani su mogli imati uvid u tajna dosjea, koja je o njima vodila bivša Služba državne bezbjednosti (SDB), kao preteča Agencije za nacionalnu bezbjednost (ANB), za period od 1945. do 1989. godine. Od 2001. godine, podnijeto je 327 zahtjeva za uvid u dosjea SDB-a, od kojih je 90 odobreno. Za otprilike polovinu ostalih slučajeva, vlasti su odgovorile da dosjei nijesu ni postojali. Devet zahtjeva je dostavljeno sadašnjoj Agenciji za nacionalnu bezbjednost u 2006. godini, od čega su dva odobrena a sedam odbačeno (u tri slučaja kao razlog za odbijanje navedeno je da takva dosjea ne postoje, dok za četiri slučaja nije naveden nikakav razlog ).
Dio 4 Vladin stav po pitanju međunarodnih i nevladinih istraživanja o navodnim kršenjima ljudskih prava
Jedan broj domaćih i međunarodnih grupa za ljudska prava je, uglavnom, funkcionisao bez ograničenja od strane nadležnih organa, istražujući i objavljujući svoje nalaze o slučajevima povrede ljudskih prava. Vladini zvaničnici su uglavnom bili kooperativni i imali razumijevanja za njihove stavove.
Nekoliko nevladiniih organizacija se bavilo istraživanjem slučajeva ljudskih prava, uključujuči i Crnogorski helsinški komitet i Centar za demokratiju i ljudska prava. Posmatrači su ocijenili da su nevladine organizacije pomogle kod smanjivanja policijske brutalnosti i drugih vrsta zloupotreba. Vlada je, uopšteno uzevši, sarađivala sa međunarodnim organizacijama po ovom pitanju.
Vlast je sarađivala sa Međunarodnim tribunalom za bivšu Jugoslaviju. Glavna tužiteljica Tribunala je izjavila da je veoma zadovoljna saradnjom Crne Gore sa Tribunalom.
Zaštitnik ljudskih prava i sloboda (ombudsman) nema ovlašćenja nad radom sudova, osim u slučajevima pretjeranog odugovlačenja postupka, očigledne zloupotrebe u vođenju postupka, kao i neizvršavanja sudskih odluka. Kancelarija ombudsmana je funkcionisala bez miješanja od strane Vlade ili političkih partija. Vlada je obezbijedila kancelariju sa potrebnim sredstvima. Ombudsman je, uglavnom, smatran efikasnim. Nakon što utvrdi da je došlo do povrede ljudskih prava ili sloboda, ombudsman može inicirati pokretanje disciplinskog postupka ili otpuštanja prekršioca. Nepoštovanje ombudsmanovog zahtjeva za pristup zvaničnim podacima, dokumentima i prostorijama, ili zahtjevu da svjedoči na sudskoj raspravi, povlači za sobom kaznu u iznosu od deset do dvadeset minimalnih mjesečnih zarada od 660$ do 1320 $ (500-1000 eura). Nijedna kazna
nije izrečena tokom godine, jer su svi ombudsmanovi zahtjevi ispoštovani. U martu, Kancelarija ombudsmana je dostavila Skupštini svoj drugi godišnji izvještaj. Najveći broj žalbi se ticao kašnjenja u radu sudova, zaštite radničkih prava i rada lokalnih vlasti. Samo nekoliko žalbi se ticalo neadekvatnog postupanja policije. Generalno uzevši, Vlada i sudovi su sprovodili u djelo ombudsmanove preporuke .
Skupštinski odbor za ljudska prava je nastavio da postoji, ali je tokom godine bio neaktivan.
Dio 5
Diskriminacija, društvene zloupotrebe i trgovina ljudima
Ustav i zakon zabranjuju diskriminaciju po osnovu rase, pola, invaliditeta, jezika ili društvenog statusa. Međutim, Vlada nije bila efikasna u sprovođenju ovih zabrana u praksi. Problemi su bili: nasilje i diskriminacija nad ženama, zloupotreba djece, trgovina ljudima i diskriminacija nacionalnih manjinama.
Žene
Iako je nasilje nad ženama, uključujući i zloupotrebu bračnog partnera, nedozvoljeno zakonom, ono je bilo široko prisutno, naročito u seoskim naseljima. Tokom godine, zvanični organi, uključujući policiju, poboljšali su reagovanje na nasilje u porodici. Međutim, njihovi napori su i dalje ostali neadekvatni. Nasilje u porodici je krivično djelo koji se kažnjava novčano ili zatvorom do 10 godina, u zavisnosti od ozbiljnosti prekršaja, ili zatvorom od 3 do 12 godina u slučaju smrtnog ishoda. Žrtve domaćeg nasilja rijetko su prijavljivale slučajeve nadležnim organima. Po nalazima istraživanja javnog mnjenja koje je sprovela nevladina organizacija "SOS", samo 30% žrtava prijavile su policiji slučajeve nasilja u porodici. Međutim, policijska hapšenja zbog prekršaja koji su se ticali nasilja u porodici činila su 30% ukupnog broja hapšenja. Vlasti su pokrenule mali, ali rastući broj krivičnih gonjenja zbog nasilja u porodici. Međutim, po izvještajima nevladinih organizacija, sudije su često odbijale da izreknu kaznu zatvora, iako su tužitelji redovno zahtijevali da osuđeni zlostavljači budu i zatvoreni. Mnoge optužbe su bile uslovne.
Silovanje, uključujući i silovanje bračnog partnera, je protivno zakonu. Vlada je pokušavala da sprovodi zakon, ali duboko uvriježeni društveni stavovi doprinijeli su daljoj stigmatizaciji žrtava silovanja, a i sudije su često dozvoljavale
klevetanje žrtava na sudskim saslušanjima. To je rezultiralo time da su žrtve nerado prijavljivale silovanje, uključujući i silovanje od strane bračnog partnera. Kazna za silovanje, uključujući silovanje od strane bračnog partnera, predviđa zatvorsku kaznu od jedne do deset godina. Međutim, vlasti mogu voditi istragu protiv zločina samo ako žrtva pokrene tužbu. Lokalne NVO procjenjuju da se 80% domaćeg nasilja nad ženama odnosilo na silovanje od strane bračnog partnera. Međutim, nije bilo izvještaja o podizanju tužbe protiv takvih navodnih silovatelja tokom godine.
Prostitucija je zločin, isto kao što su to i podsticanje na prostituciju i podvođenje. Vlada je preduzela aktivne mjere da suzbije te prekršaje. Prostitucija je postojala ali nije bila široko prisutna. Trgovina ženama u cilju seksualne eksploatacije jeste bila problem ( vidi dio 5, Trgovina ljudima )
Seksualno uznemirivanje bilo je takođe problem. Društvo je taj problem u velikoj mjeri tolerisalo. Iako su se žrtve ustručavale da prijave seksualno uznemiravanje, policija je obično bila efikasna u intervenisanju kada se to od nje zahtijevalo.
Po zakonu, žene imaju isti status kao i muškarci kada je u pitanju pravo na svojinu, porodično pravo i sudski sistem. Međutim, u praksi, žene nijesu uživale ista prava kao i muškarci. Tradicionalno patrijarhalno shvatanje polova, po kojem žene treba da budu na usluzi muškim članovima porodice, i dalje je prisutno i dovodi do kontinuirane diskriminacije žena u kući. U seoskim naseljima žene nijesu mogle uvijek koristiti pravo da upravljaju svojinom i muževi su nerijetko uticali na glasanje žena na izborima. Mali broj žena je zauzimalo više upravljačke pozicije u vlasti ili privredi. Međutim, primjetno je izvjesno poboljšanje, poput činjenice o rastućem broju žena sudija. Bilo je, takođe, mnogo žena u profesionalnim oblastima, poput prava, nauke i medicine.
Žene imaju zakonsko pravo na jednaku zaradu za istu vrstu posla kao i muškarci, međutim, to nije bio uvijek slučaj u praksi. Vladina kancelarija za ravnopravnost polova bila je odgovorna za zaštitu pravnih i ekonomskih prava žena. Kancelarija je izdala publikaciju o antidiskriminaciji i radila je na zakonu o rodnoj ravnopravnosti i nacionalnom akcionom planu za ravnopravnost polova.
Djeca
Vlada je bila posvećena zdravstvenim i obrazovnim potrebama djece; međutim, Vlada nije izdvojila adekvatna sredstva kako bi postigla taj cilj.
Školovanje je besplatno, obavezno i opšte do osmog razreda. Nije bilo razlike u tretmanu i pohađanju časova od strane dječaka i djevojčica na nivou osnovne i srednje škole. Iako je etnička grupa Albanaca imala pristup nastavi na sopstvenom jeziku, pojedini Albanci su kritikovali vlasti što nijesu kreireale nastavne planove i sadržaje na osnovu kojih bi Albanci mogli učiti o sopstvenoj nacionalnoj kulturi i istoriji. Većina romske djece posjeduje malo ili uopšte ne posjeduje obrazovanje više od osnovnog obrazovanja i Vlada nije preduzela adekvatne napore da podstakne dalje pohađanje škole od strane romske djece. Romska djeca koja su pohađala školu su bila često odvojena od ostale djece. Predavanja su držana obično na srpskom ili albanskom jeziku.
O zloupotrebi djece je nedovoljno izvještavano i Vlada je malo pažnje posvetila ovom problemu. Zakon ne dozvoljava maloljetnicima da pokrenu tužbu za neki zločin bez prisustva roditelja ili staratelja. Kao posljedica, vlasti skoro da nijesu imale prijava o zloupotrebi djece ili incestu.
Brak između djece bio je problem, naročito među Romima. U romskoj zajednici, dječaci i djevojčice se generalno vjenčavaju u ranoj dobi i sa tendencijom udaje djevojaka u ranijoj dobi od muškaraca. Problem je bio u velikoj mjeri ignorisan od strane vlasti.
Trgovina djevojčicama u cilju seksualne eksploatacije je bila prisutna kao problem ( vidi dio 5, Trgovina )
Rad djece takođe (vidi dio 6)
Trgovina ljudima
Zakon zabranjuje trgovinu ljudima;, međutim bilo je izvještaja i o trgovini ljudima u, iz, preko i unutar zemlje, prvenstveno u cilju prostitucije, ali je i trgovina ljudima u svrhu njihovog korišćenja za rad bila prisutna. Unutrašnja trgovina ljudima nije bila glavni problem. Crna Gora je bila prvenstveno tranzitno područje za trafikovane osobe, naročito žene i djecu, i u manjoj mjeri bila je izvor i destinacija za trafikovane osobe. Nezavisnost od Srbije značajno je transformisala broj slučajeva ranije tretiranih kao interna trgovina ljudima u eksternu, prekograničnu trgovinu ljudima. Po navodima Međunarodne organizacije za migracije (IOM) i policijskih zvaničnika, većina žrtava su dolazile iz Ukrajine i Srbije i dalje nastavljale za Zapadnu Evropu.
Statistiku o aktuelnom broju žrtvava trgovine ljudima nasuprot zvaničnim podacima je teško dobiti, jer su trgovci ljudima u velikoj mjeri izbjegavali da drže žrtve u javnim lokalima, barovima i noćnim klubovima. Žrtve su bile uglavnom žene i djevojčice sa obrazovanjem nižim od prosječnog i obično, ne uvijek, siromašne. Međunarodna organizacija rada procjenjuje da su 30 -50 % žena koje se bave prostitucijom u zemlji bile žrtve trafikinga. Od tog broja polovina su bila djeca od 16 do 18 godina.
Trgovci ljudima su obično građani koji rade povremeno sa stranim partnerima i povezani su sa širim organizacijama organizovanog kriminala. Obično su se koristili prevarom (lažni oglasi za putovanja i zapošljenje) kako bi namamili svoje žrtve. Takođe posežu za silom i prinudom kako bi odvratili žrtve od bjekstva. Nije bilo izvještaja o uključivanju u trgovinu ljudima zvaničnika. Međunarodna organizacija za migracije navela je da u zaustavljanju pokušaja trgovine ljudima veću prepreku predstavlja, zapravo, čak u većoj mjeri nego korupcija, nedostatak obuke službenika. Policijskim službenicima, uključujući i onima zapošljenim na granici, često je nedostajala adekvatna obuka za prepoznavanje slučajeva trgovine ljudima.
Maksimalna kazna za trgovinu ljudima jeste 10 godina zatvora. Tokom godine. vlasti su uhapsile i tužile jednog građanina za trgovinu ljudima i drugu osobu ispitivale na kraju godine. Bilo je osam presuda za trgovinu ljudima tokom godine.
Sud je 20. aprila izrekao presudu trojici građana za trgovinu ljudima. Oni su transporotovali četvoro državljana Bangladeša i 15 drugih osoba, nepoznate nacionalnosti, sa Kosova kroz Crnu Goru do Bosne i Hercegovine. Žrtve je trebalo da budu prebačene u Zapadnu Evropu. Rajko S. Đuković je osuđen na tri godine zatvora, Branislav M. Brašnjo na dvije godine i osam mjeseci i Elvir S. Kalač na dvije godine i šest mjeseci zatvora. Sud je 25. decembra osudio četvoricu građana i jednu osobu sa Kosova na po tri godine zatvora, nakon što su proglašeni krivima za trgovinu ljudima. Oni su pokušali da prodaju svog rođaka, tek rođeno dijeto, za korišćeni automobil. Osuđeni su bili Adnan Salihi, Ćazim Adžović, Nailja Salihi, Ljubica Adžović i Vjera Adžović.
Nekoliko slučajeva iz prethodnih godina bilo je još u postupku pred sudom.
Vlada je imenovala koordinatora da predsjedava radnom grupom za borbu protiv trgovine ljudima, sastavljenom od predstavnika Ministarstva unutrašnjih poslova, Ministarstva zdravlja, Ministarstva pravde i Ministarstva obrazovanja,
IOM-a i NVO-a. Vlada je takođe koordinirala antitrafinking napore sa drugim zemljama u regionu, naročito kroz Centar za zajedničku inicijativu zemalja juga Evrope u Bukureštu.
Zakon obezbjeđuje neku vrstu zaštite žrtvama trgovine ljudima, razlikujući ih od prostitutki koje podliježu novčanoj kazni i od ilegalnih migranata koji podliježu deportaciji. Vlasti su se generalno pridržavale ove razlike. Vlasti su ustanovile proceduru da se žrtve trgovine ljudima obraćaju agencijama za socijalnu pomoć i da se njihova repatrijacija učini uz pomoć IOM-a.
Međunarodne organizacije su sponzorisale obuku za policajce, tužioce i sudije u vezi sa trgovinom ljudima (uključujući graničnu policiju). Lokalne NVO su vodile jedno sklonište u Podgorici koje je finansirala Vlada. Kampanje za podizanje svijesti javnosti su nastavljene u toku godine, a sponzorisala ih je Vlada uz međunarodnu pomoć.
Osobe sa invaliditetom
Zakon zabranjuje diskrimanaciju osoba sa invaliditetom, prilikom zapošljavanja, obrazovanja, dostupnosti zdravstvenih usluga i pristupa drugim javnim službama. Međutim, osobe sa invaliditetom su bile društveno diskriminisane. Zakon garantuje pristup novim službenim zgradama osobama sa invaliditetom i Vlada je uglavnom primjenjivala ove odredbe u praksi, međutim prostorije za osobe sa invaliditetom, uključujući i sama izborna mjesta, bile su neadekvatne.
Vlada je obezbijedila pokretno glasanje za hendikepirane ili bolesne osobe koje nijesu mogle da dođu na izborna mjesta.
Ministarstvo zdravlja, Ministarstvo rada i socijalnog staranja i Ministarstvo prosvjete i nauke su odgovorni za zaštitu prava osoba sa invaliditetom.
Nacionalne/rasne/etničke manjine
Društvena diskriminacija protiv etničkih manjina je bila problem. Predrasude protiv Roma su visoko rasprostranjene i lokalne vlasti su često ignorisale ili prećutno tolerisale njihovo zastrašivanje ili loš tretman. Po mišljenju jedne
CRNA GORA
lokalne nevladine organizacije, 70% romske populacije je nepismeno, 95% je zvanično nezapošljeno, 40% nema pristup javnim službama i 90% živi ispod linije siromaštva.
Romi sa Kosova, koji se još uvijek formalno, od strane Vlade, smatraju raseljenim licima sa Kosova, živjeli su uglavnom u kolektivnim centrima i razbacanim naseljima širom zemlje. Obično su im nedostajala lična dokumenta i pristup osnovnim gradskim službama (vidi Dio 2.d.) Deložacija iz ilegalnih naselja i ponekad iz legalnih naseobina bio je ozbiljan problem.
Druge društvene zloupotrebe i diskriminacija
Društvo je generalno pokazivalo antipatiju prema homoseksualcima, dovodeći mnoge homoseksualce u situaciju da skrivaju svoj identitet. Nasilje nad homoseksualcima je bilo rijetko i nije tolerisano od strane Vlade.
Dio 6 Prava radnika
a. Pravo na udruživanje
Zakon ovlašćuje radnike, osim uniformisano vojno i policijsko osoblje, da formiraju sindikate i budu njihovi članovi, po svom izboru, bez prethodnog odobrenja ili pretjeranih zahtjeva, i radnici su koristili to pravo u praksi. Otprilike 95% radne snage u zvaničnoj privredi su članovi sindikata.
b. Pravo na organizovanje i kolektivno pregovaranje
Zakon dozvoljava sindikatima da obavljaju svoje aktivnosti bez miješanja i Vlada je štitila to pravo u praksi. Zakon obezbjeđuje pravo na kolektivno pregovaranje, međutim, kolektivno pregovaranje bilo je još na početnom nivou. Po zakonu, registrovana radna snaga je pokrivena kolektivnim ugovorima o pregovaranju. Zakon obezbjeđuje pravo na štrajk i radnici generalno koriste ovo pravo tako što organizuju zakonske štrajkove. Međutim, zakon zabranjuje štrajkove vojnom i policijskom osoblju.
Ne postoje izvozno prerađivačke zone.
c. Zakon zabranjuje nasilni ili obavezni rad
Zakon zabranjuje nasilni ili obavezni rad, uključujući djecu. Bilo je izvještaja da su se takve radnje dešavale ( vidi dio 5)
d. Zabrana dječjeg rada i minimalna starost za zapošljenje
Postojali su zakoni i politika zaštite djece od eksploatacije na radnom mjestu, uključujući zabranu nasilnog ili obaveznog rada, i zakoni o prihvatljivim uslovima rada, i Vlada je uglavnom sprovodila ove zakone i propise efikasno.
Zvanična minimalna starosna dob za zapošljenje je 15 godina starosti, iako se u poljoprivrednim sredinama mogu pronaći mlađa djeca za ispomoć. Romska djeca su se takođe bavila raznim neprijavljenim trgovačkim poslovima, kao što su tipično pranje vjetrobranskog stakla auta ili prodaja sitnica, poput novina. Međutim, nije bilo izvještaja da su se takve radnje dešavale sistematski.
Djeca su trafikovana sa ciljem dječje prostitucije (vidi dio 5).
Inspektori iz državne inspekcije rada su bili odgovorni za sprovođenje zakona o dječjem radu.
e. Prihvatljivi uslovi rada
Minimalna zarada u zemlji od oko 68$ (52 eura) nije obezbijedila dostojne uslove života za zapošljene i njihove porodice. Ministarstvo rada i socijalnog staranja propisalo je minimalnu zaradu. Nije bilo izvještaja u toku godine o poslodavcima koji nijesu isplaćivali tu minimalnu zaradu.
Zakon propisuje 30-minutnu pauzu u toku dana, ograničava radne sate na 40 nedjeljno, osim u specifičnim vanrednim okolnostima i zahtijeva nepreciziranu premiju za rad preko 40 sati nedjeljno. Ne postoji posebna zabrana trajanja obaveznog prekovremenog rada. Ministarstvo rada i socijalnog staranja efikasno je sprovodilo odredbe koje se odnose na radno vrijeme.
Vlada nije dala visoki prioritet sprovođenju bezbjednosti na poslu i zdravstvenim propisima. Radnici nijesu imali pravo da izbjegnu radne uslove koji ugrožavaju njihovo zdravlje i sigurnost a da ne ugroze ostanak na poslu.